Sprawdź, kiedy wymagana jest książeczka sanepidowska, jak wygląda procedura badań sanitarno-epidemiologicznych, ile próbek trzeba oddać i gdzie złożyć próbki w Polsce.
W gastronomii nadal bardzo często mówi się potocznie: „książeczka sanepidowska”. W praktyce jednak dawna książeczka została zastąpiona przez orzeczenie lekarskie do celów sanitarno-epidemiologicznych. To właśnie ten dokument jest obecnie najważniejszy dla osób pracujących przy żywności – w kuchni, cateringu, produkcji spożywczej, barze, restauracji, kawiarni, piekarni czy food trucku.
Państwowa Inspekcja Sanitarna wyjaśnia, że obecnie podstawowym dokumentem dopuszczającym do pracy w bezpośrednim kontakcie z żywnością jest orzeczenie lekarskie do celów sanitarno-epidemiologicznych. Dawna „książeczka sanepidowska” nie jest już właściwym dokumentem medycznym — orzeczenie wydaje lekarz medycyny pracy lub lekarz POZ na podstawie wyników badań laboratoryjnych.
Warto więc zapamiętać prostą zasadę: badania robi się w laboratorium, ale dokument dopuszczający do pracy wystawia lekarz.
Kiedy badania sanitarno-epidemiologiczne są wymagane?
Badania sanitarno-epidemiologiczne są wymagane wtedy, gdy dana osoba wykonuje pracę, przy której istnieje ryzyko przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby – w tym przez żywność.
Dotyczy to przede wszystkim osób pracujących przy:
- przygotowywaniu posiłków,
- porcjowaniu i pakowaniu żywności,
- produkcji żywności,
- cateringu,
- obsłudze bufetów i barów,
- pracy w kuchni restauracyjnej,
- pracy w piekarni, cukierni, lodziarni,
- pracy przy daniach gotowych,
- pracy przy produktach nieopakowanych.
Podstawą prawną obowiązku badań są m.in. przepisy ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi oraz przepisy ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia. Sanepid wskazuje, że badaniom podlegają osoby podejmujące lub wykonujące prace, przy których może dojść do przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby.
W przypadku gastronomii szczególnie ważny jest też art. 59 ust. 2 ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia, zgodnie z którym osoba pracująca w styczności z żywnością powinna uzyskać określone orzeczenie lekarskie dla celów sanitarno-epidemiologicznych. Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Szczecinie wskazuje również na powiązanie tych obowiązków z wymaganiami higienicznymi wynikającymi z przepisów unijnych dotyczących higieny środków spożywczych.
Kto decyduje, czy pracownik musi mieć takie badania?
W praktyce decyzja zależy od rodzaju pracy i ryzyka sanitarnego. Pracodawca powinien ocenić, czy dane stanowisko wiąże się z kontaktem z żywnością albo możliwością przeniesienia zakażenia. To pracodawca albo zlecający wykonanie pracy kieruje osobę na badania.
W gastronomii zwykle badania są wymagane dla kucharzy, pomocy kuchennych, cukierników, piekarzy, pracowników produkcji żywności, pracowników cateringu oraz osób mających bezpośredni kontakt z nieopakowaną żywnością.
Warto jednak pamiętać, że sama nazwa stanowiska nie zawsze przesądza sprawę. Liczy się rzeczywisty zakres obowiązków. Kelner, który wyłącznie podaje gotowe dania, może być oceniany inaczej niż pracownik, który dodatkowo przygotowuje składniki, nakłada jedzenie, pakuje posiłki albo ma bezpośredni kontakt z żywnością.
Jak wygląda procedura krok po kroku?
1. Skierowanie na badania
Najczęściej pierwszy krok to skierowanie od pracodawcy, szkoły, uczelni albo innej instytucji. Osoba prywatna również może wykonać badania na własny koszt, ale w przypadku zatrudnienia koszt badań powinien ponosić pracodawca albo zlecający wykonanie pracy. Sanepid wskazuje, że koszt badania ponosi pracodawca lub zlecający wykonanie pracy, a orzeczenie powinno być przechowywane w miejscu wykonywania pracy i udostępniane organom kontroli.
2. Pobranie probówek z podłożem transportowym
Do badania potrzebne są zwykle 3 probówki z podłożem transportowym. Można je otrzymać w punkcie przyjmowania próbek albo kupić w aptece lub laboratorium — zależnie od lokalnych zasad danego sanepidu.
Nie chodzi o dowolny pojemnik na kał, ale o specjalną probówkę z wymazówką i podłożem transportowym.
3. Pobranie 3 próbek kału
Standardowo pobiera się 3 próbki kału przez 3 kolejne dni — po jednej próbce dziennie. Próbkę pobiera się wymazówką, zwykle w ilości odpowiadającej mniej więcej wielkości ziarna grochu, a następnie umieszcza w probówce z podłożem transportowym.
WSSE Katowice opisuje, że próbki należy pobierać przez 3 kolejne dni do probówek z podłożem transportowym, przechowywać w lodówce i dostarczyć do badania trzeciego dnia. Próbki powinny być opisane imieniem, nazwiskiem, datą i godziną pobrania.
4. Przechowywanie próbek
Próbki należy przechowywać w chłodnym miejscu, najlepiej w lodówce, ale nie wolno ich zamrażać. Wszystkie trzy próbki dostarcza się razem.
W wielu sanepidach obowiązuje zasada, że komplet próbek powinien trafić do punktu do 72 godzin od pobrania pierwszej próbki. Taką zasadę opisuje m.in. WSSE Lublin, wskazując, że materiał należy dostarczyć trzeciego dnia, w czasie nie dłuższym niż 72 godziny od pobrania pierwszej próbki.
5. Złożenie dokumentów i opłata
W punkcie przyjmowania próbek składa się:
- 3 opisane próbki,
- formularz zlecenia badania,
- ewentualne skierowanie,
- potwierdzenie płatności albo opłatę na miejscu — zależnie od zasad danego punktu.
Ceny różnią się w zależności od województwa i laboratorium. Przykładowo we Wrocławiu aktualna opłata za badanie na nosicielstwo Salmonella i Shigella wynosi 180 zł i jest pobierana na miejscu przy przyjęciu próbek.
6. Odbiór wyników
Po złożeniu próbek laboratorium wykonuje badanie w kierunku nosicielstwa pałeczek Salmonella i Shigella. Wynik można odebrać papierowo albo elektronicznie — zależnie od punktu.
Czas oczekiwania zwykle wynosi od kilku dni roboczych do około tygodnia. Przykładowo WSSE Katowice podaje czas oczekiwania od 2 do 7 dni roboczych.
7. Wizyta u lekarza
Sam wynik badania nie jest jeszcze dokumentem dopuszczającym do pracy. Z wynikiem należy udać się do lekarza medycyny pracy albo lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Lekarz na podstawie wyników badań oraz oceny stanu zdrowia wydaje orzeczenie lekarskie do celów sanitarno-epidemiologicznych.
Czy badania mają termin ważności?
Przepisy nie wskazują jednej uniwersalnej daty ważności dla wszystkich osób. W praktyce termin kolejnego badania może określić lekarz w orzeczeniu. WSSE Szczecin wskazuje, że przepisy nie określają częstotliwości wykonywania badań, a lekarz może wskazać termin kolejnego badania w treści orzeczenia.
Dla pracodawcy oznacza to, że nie powinien automatycznie zakładać, że każde orzeczenie jest „na zawsze”. Trzeba sprawdzić, co dokładnie wpisał lekarz.
Przykład: książeczka sanepidowska we Wrocławiu
We Wrocławiu próbki można składać w Punkcie Przyjmowania Próbek Oddziału Mikrobiologii i Parazytologii WSSE przy ul. Składowej 1/3.
Aktualne zasady dla badań sanitarno-epidemiologicznych we Wrocławiu:
- punkt: WSSE Wrocław, ul. Składowa 1/3,
- przyjmowanie próbek: poniedziałek–środa, 8:00–11:00,
- wymagane są 3 próbki kału pobrane przez 3 kolejne dni,
- koszt badania: 180 zł,
- płatność: karta albo gotówka na miejscu,
- fakturę należy zgłosić przed płatnością,
- uczniowie, studenci i doktoranci skierowani przez szkołę lub uczelnię mogą mieć badanie finansowane z budżetu państwa.
To ważna zmiana wobec starszych opisów, w których często pojawiała się niższa opłata i płatność przelewem przed przyjęciem próbek. We Wrocławiu aktualnie obowiązuje płatność na miejscu.
Ile kosztuje książeczka sanepidowska?
Potocznie mówi się „ile kosztuje książeczka sanepidowska”, ale w praktyce płaci się za badanie laboratoryjne oraz ewentualnie za wizytę lekarską, podczas której wystawiane jest orzeczenie.
Przykładowe ceny badań w publicznych punktach:
- Wrocław — 180 zł,
- Katowice — 160 zł,
- Poznań — 210 zł,
- Gdańsk — 237 zł.
Do tego może dojść koszt wizyty u lekarza medycyny pracy, jeśli nie jest ona organizowana przez pracodawcę.
O czym powinien pamiętać pracodawca gastronomiczny?
Dla restauracji, baru, cateringu czy food trucka badania sanitarno-epidemiologiczne są nie tylko formalnością. To element systemu bezpieczeństwa żywności.
Pracodawca powinien:
- wiedzieć, które stanowiska wymagają orzeczenia,
- kierować pracowników na badania przed rozpoczęciem pracy,
- przechowywać orzeczenia w miejscu pracy,
- udostępniać dokumenty podczas kontroli sanepidu,
- pamiętać, że wynik badania z laboratorium nie zastępuje orzeczenia lekarza,
- sprawdzać, czy lekarz wpisał termin kolejnego badania,
- nie opierać się wyłącznie na starej „książeczce”, jeśli nie zawiera aktualnego orzeczenia.
Dobrą praktyką w gastronomii jest stworzenie krótkiej procedury wewnętrznej: kto musi mieć badania, kto pilnuje dokumentów, gdzie są przechowywane orzeczenia i co zrobić przed dopuszczeniem nowego pracownika do pracy.
Najczęściej zadawane pytania:
Czy książeczka sanepidowska jest nadal obowiązkowa?
Obowiązkowe nie jest posiadanie starej książeczki jako dokumentu, ale w wielu przypadkach obowiązkowe jest posiadanie orzeczenia lekarskiego do celów sanitarno-epidemiologicznych. Dawna książeczka została zastąpiona przez orzeczenie.
Czy wystarczą same wyniki z sanepidu?
Nie. Wyniki badań laboratoryjnych są podstawą do wydania orzeczenia, ale same w sobie nie są jeszcze dokumentem dopuszczającym do pracy. Orzeczenie wystawia lekarz.
Ile próbek trzeba oddać?
Najczęściej wymagane są 3 próbki kału pobrane przez 3 kolejne dni.
Czy próbki trzeba zanieść codziennie?
Zwykle nie. Najczęściej wszystkie 3 próbki dostarcza się razem, trzeciego dnia, w odpowiednim czasie od pobrania pierwszej próbki.
Czy można zrobić badania prywatnie?
Tak, badania można wykonywać także w laboratoriach, które wykonują badania do celów sanitarno-epidemiologicznych. Sanepid wskazuje, że badania mogą wykonywać laboratoria Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz inne laboratoria spełniające określone wymagania.
Czy uczeń lub student płaci za badanie?
Nie zawsze. W przypadku uczniów, studentów i doktorantów kierowanych przez szkołę lub uczelnię badania mogą być finansowane z budżetu państwa. Taką informację podaje m.in. WSSE Wrocław.
Gdzie zrobić badania sanitarno-epidemiologiczne? Lista punktów w Polsce
Poniższa lista obejmuje publiczne punkty Państwowej Inspekcji Sanitarnej i wybrane oficjalnie opisane punkty przyjmowania próbek. Godziny i ceny mogą się zmieniać, dlatego przed wizytą warto sprawdzić aktualny komunikat danego WSSE/PSSE albo zadzwonić do punktu.
| Województwo / miasto | Punkt | Przyjmowanie próbek | Odbiór wyników / uwagi |
|---|---|---|---|
| Dolnośląskie — Wrocław | WSSE Wrocław, Punkt Przyjmowania Próbek Oddziału Mikrobiologii i Parazytologii, ul. Składowa 1/3 | Poniedziałek–środa: 8:00–11:00 | Koszt badania: 180 zł. Płatność kartą lub gotówką na miejscu. Sprawdź informacje |
| Kujawsko-pomorskie — Bydgoszcz | WSSE Bydgoszcz, ul. Kujawska 4, budynek E |
Poniedziałek: 7:30–12:00 Wtorek: 7:30–12:00 i 14:00–17:00 Środa: 7:30–12:00 |
Badania w kierunku Salmonella i Shigella. Sprawdź informacje |
| Lubelskie — Lublin | WSSE Lublin, ul. Pielęgniarek 6 | Poniedziałek–piątek: 7:45–10:00 | Odbiór papierowy: poniedziałek–piątek 11:30–14:00. Możliwy odbiór elektroniczny. Sprawdź informacje |
| Lubuskie — Gorzów Wielkopolski | WSSE Gorzów Wlkp., ul. Kazimierza Jagiellończyka 8B | Poniedziałek–środa: 7:40–11:00 | Punkt czynny poniedziałek–piątek 7:30–15:00. Wymagany dowód wpłaty przy zgłoszeniu badania. Sprawdź informacje |
| Lubuskie — Zielona Góra | PSSE Zielona Góra, ul. Jasna 10 | Poniedziałek–środa: 8:00–11:00 | Próbki przyjmowane w pokoju 13. Sprawdź informacje |
| Łódzkie — Łódź | WSSE Łódź, ul. Wodna 40 | Poniedziałek–piątek: 8:00–10:00 | 3 próbki należy dostarczyć do 72 godzin od pierwszego pobrania. Wynik zwykle po 4 dniach roboczych. Sprawdź informacje |
| Małopolskie — Kraków | WSSE Kraków, ul. Prądnicka 76, punkt przyjmowania próbek, okienko 16 | Poniedziałek–środa: 7:30–11:00 | Odbiór wyników: poniedziałek–środa 10:00–15:00, czwartek–piątek 7:30–15:00. Sprawdź informacje |
| Mazowieckie — Warszawa | PSSE m.st. Warszawy, ul. Kochanowskiego 21 | Poniedziałek–środa: 8:00–11:30 | Wyniki online lub papierowo. Probówki dostępne poniedziałek–piątek 8:00–15:00. Sprawdź informacje |
| Mazowieckie — Warszawa | WSSE Warszawa, ul. Żelazna 79 | Poniedziałek–piątek: 8:00–11:30 | Wyniki online lub papierowo w dni robocze 8:00–14:45. Sprawdź informacje |
| Opolskie — Opole | WSSE Opole, ul. Mickiewicza 1, wejście od ul. Słowackiego | Poniedziałek–piątek: 7:30–11:00 | Odbiór wyników: poniedziałek 7:30–15:00, wtorek–piątek 7:30–12:00. Sprawdź informacje |
| Podlaskie — Białystok | WSSE Białystok, ul. Legionowa 8, pokój 2 | Poniedziałek–czwartek: 7:40–11:00 | Próbki muszą być opisane imieniem, nazwiskiem, datą i godziną pobrania. Sprawdź informacje |